De Staphorstersluis in Zwartsluis
De Staphorstersluis, zo wordt de sluis al eeuwen genoemd. Deze sluis is niet de eerste sluis in het dorp Zwartsluis. Kort voor 1398 kwam de eerste sluis. Toen langs het Zwartewater de dijken werden opgeworpen werden doorgangen in dijk een kwestie van levensbelang. Je wilt water wel tegenhouden, maar het teveel aan de andere kant van de dijk moet wel weg kunnen. Ook scheepvaart, voor vervoer van goederen en mensen was in van geen of zeer slechte wegen, noodzakelijk.
Inwoners uit Staphorst bouwden de eerste sluis in de dijk, om het water beter te kunnen beheersen en doorvaart mogelijk te maken.
De eerste sluis spoelde weg bij een stormramp, het zou niet bij die ene blijven. Stormvloeden
Dwongen steeds weer de sluis te vernieuwen of te verbeteren. Tot 1649 lag de sluis net ten zuiden van de huidige Kolksluis. Na 1649 kwam de sluis een stuk zuidelijker, er werd een nieuw verbindingkanaal gegraven waardoor Zwartsluis de eilandjes in het Meppelerdiep kreeg. De turfhandel ging zich al snel concentreren aan de Nieuwe Sluis, veel turf moest worden overgeladen in grotere schepen om de Zuiderzee veiliger over te kunnen.
Al snel bleek de waterafvoer vanuit Drenthe overvloediger te zijn dan de Staphorstersluis
Aankon, er werd even noordelijker een ruime stroomduiker gebouwd.
In de 17e een 18e eeuw was Zwartsluis een vooraanstaande havenplaats. De registers van het Ensergeld maken dat duidelijk. Vanuit Overijsselse havens voeren schepen de Zuiderzee over, gezamenlijk brachten ze de kosten voor het vuurbaken en de zeeweringen rond Schokland op.
Aantallen vinden we in het volgende overzicht:
Jaren 1645 1695 1745 1800
Blokzijl 5960 3130 4210 2360
Zwartsluis 2600 6800 5780 7060
Kampen 3600 4270 2730 3800
Zwolle 1120 2260 2260 1930
Kuinre 720 1400 860 860
Hasselt 670 930 1050 560
Tot 1622 was er een duikersluis, dus van boven afgesloten. In 1640 moet de sluis zwaar geleden hebben van de storm in april. Staphorstersluis wordt hij voor het eerst genoemd in 1465.
Tussen 1560 en 1564 werd de Arembergergracht gegraven, weer een gat in de dijk.
Hier konden alleen schepen door met liggende mast, zodat Blokzijl niet te zwaar zou worden beconcurreerd.
Hoge kosten, en veel problemen, ook politieke, met Meppel en Drenthe maakten dat naar een andere beheersvorm werd gezocht. Voortaan werd de sluis beheerd door de participanten ( deelnemers) van de “groete Zijl”. Dit gezelschap was enkele jaren eerder eigenaar geworden van de Arembergergracht- en de A.sluis. Erfgenamen van Staphorst en Rouveen, de voormalige eigenaren, zouden onder andere vrije doorgang van water en goederen behouden.
De nieuwe participanten willen de houten sluis onmiddellijk vervangen door een stenen sluis, die meteen een stuk wijder moet worden. De Raad van State verleende een subsidie van 2500 gulden voor de bouw van de sluis. Meppeler schippers waren bang dat de sluis te breed zou worden, grotere schepen uit Holland en Vriesland konden dan teveel zelf komen halen.
Over de tolgelden ontstaan regelmatig ernstige conflicten.
In begin 1649 spoelde de sluis weer weg, door de kracht van het binnenwater. Dus door het water wat vanuit Drenthe hier in het Zwartewater stroomde. Vrij spoedig werd een houten noodsluis gebouwd. De bouw van een nieuwe sluis werd begroot op 24000 gulden.
Midden 18e eeuw ontstaan er weer grote problemen rond de werking van de Staphorstersluis.
Kapitein-luitenantingenieur Kraijenhof rapporteerd uitvoerig over mogelijke verbeteringen.
Die bestaan bijvoorbeeld uit het graven van een verbinding tussen Beukers en het Zieltje in de dijk naar Vollenhove, of een nieuwe verbinding tussen Meppelerdiep en Kostverloren Zijl.
Er kwam haast bij: de stormramp van 1776 teisterde de regio. De Staphorstersluis spoelde weer weg. In 1778 werd een nieuwe stenen schutsluis aanbesteed. De herbouw was klaar in 1779 en had 80.000 gulden gekost. De rijksoverheid kocht na lang onderhandelen in 1859 de Sluis terug: 160.000 gulden kregen de participanten voor hun bezit.
Dat was de aanzet voor nog grotere veranderingen. Het rijk begon een grote restauratie van de Staphorstersluis en in 1876 werd ook begonnen aan de Grote Kolksluis. Toen die Grote Kolksluis klaar was mocht door de Staphorstersluis niet meer tegen de stroom op worden gevaren. Het nieuwe Meppelerdiepsluiscomplex veranderde de situatie volkomen, en na de aanleg van Gemaal Zedemuden werd in 1977 de Staphorstersluis aan de buitenkant afgedamd. Nu resteert de Staphorstersluis als Sluziger monument.
Albert Greveling
In de bijlage vind je ook een foto van de Staphorster sluis, die kun je erbij doen. En wil je proberen bij zoveel mogelijk woorden uit de tekst wiki-pagina's te vinden en daar weer wiki-linken naar te maken, zoals je hebt gemaakt bij onze literaire dossiers? Dus niet met [1], maar blauw onderstreept zodat het echt als een hyperlink eruit komt te zien en je rechtstreeks naar de wikipediapagina wordt geleidt. Bijvoorbeeld bij woorden als "Zwartsluis", "Staphorst", "stormramp", "schutsluis", "turfhandel", "Meppelerdiep", etc etc etc. Hoe meer je er kunt vinden, hoe beter het is!!!
|
